بەروار: 16/05/2014        : بڵاوکردنەووه

هه‌ڵبژاردنه‌كان چی‌ له‌دۆخی‌ ئابوری‌ هه‌رێم ده‌گۆڕێت؟

hallbzhardn-suli-akomuhammed_1به‌شێك له‌كاندیده‌ ده‌رچوه‌كان بۆ په‌رله‌مانی‌ عێراق، ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ڕو له‌گه‌ڵ چونیان بۆ به‌غدا شه‌ڕه‌كان قورستر ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌ت له‌پرسه‌ ئابوریه‌كاندا.
ئا: ئاسۆ سه‌راوی‌
د.شێركۆ مه‌نگوڕی‌ له‌یه‌كێتی‌، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات هه‌وڵه‌كانیان چڕده‌كه‌نه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌پرسی‌ بودجه‌دا، د.ده‌رباز محه‌مه‌دیش له‌بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆڕان، رایده‌گه‌یه‌نێ‌ پێویسته‌ نه‌وتی‌ كورستان له‌بوژانه‌وه‌ی‌ ناوخۆدا به‌كاربهێنرێ‌ نه‌ك هه‌موی‌ بفرۆشرێ‌، ئابوریناسێكیش رای‌ وایه‌ ململانێی‌ حیزبه‌كان رێگربوه‌ له‌وه‌ی‌ به‌رنامه‌ی‌ حیزبه‌كان له‌بواره‌ ئابوریه‌كاندا بۆ خه‌ڵكی‌ رونبكرێنه‌وه‌.

ده‌ره‌نجامی‌ دواین هه‌ڵبژاردن، پرسه‌ دارایی‌‌و ئابوریه‌كانی‌ هه‌رێم‌و به‌غدا به‌ره‌و كوێ‌ ده‌بات؟ ئایا ئه‌وانه‌ی‌ ده‌ڕۆنه‌ به‌غدا به‌هه‌مان سیاسه‌تی‌ پێشتر كار بۆ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئابوریه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان ده‌كه‌ن، یاخود سیاسه‌تێكی‌ نوێ‌ ده‌گرنه‌ به‌ر بۆ خستنه‌ سه‌ر رێگای‌ دروستی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ ئابوریه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كورستان، ئایا چ كارێك ده‌كه‌ن بۆ نه‌مانی‌ ئه‌و گرفتانه‌ی‌ له‌پرسی‌ نه‌وتدا له‌نێوان هه‌رێم‌و به‌غدا تا ئێستاش بونی‌ هه‌یه‌؟ بۆ وه‌ڵامی‌ هه‌ر یه‌ك له‌و پرسیارانه‌ حیزبه‌كان بۆچونی‌ جیاوازیان هه‌یه‌.

د.ده‌ربازمحه‌مه‌د له‌بزوتنه‌وه‌ی‌ گۆڕان، كه‌ وه‌ك باس ده‌كرێت ده‌نگی‌ پێویستی‌ هێناوه‌ بۆ چونه‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق، ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ڕو كه‌ تا ئێستا دارایی‌ هه‌رێم په‌یوه‌سته‌ به‌دارایی‌ عێراقه‌وه‌، ئه‌وه‌ش به‌رێككه‌وتنێك له‌ساڵی‌ 2004كراوه‌ به‌جۆرێك كه‌ 17%ی‌ بودجه‌ی‌ عێراق ره‌وانه‌ی‌ هه‌رێم ده‌كرێت تا سه‌رژمێریه‌كی‌ دروست له‌عێراقدا ده‌كرێت “ئێمه‌ جه‌خت له‌سه‌ر وه‌رگرتنی‌ ئه‌و 17%یه‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌، تا سه‌رژمێریه‌كی‌ دروست له‌عێراقدا ده‌كرێت”. ئه‌و باس له‌وه‌ش ده‌كات، كه‌ تا ئێستا سیاسه‌تی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم ناشه‌فاف‌و نارونه‌، هه‌موی‌ نه‌ك له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ حیزبێكدا، به‌ڵكو له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ تاكه‌كه‌سێكدا كه‌ مه‌سعود بارزانیه‌ كۆكراوه‌ته‌وه‌، له‌كاتێكدا ده‌بێت سیاسه‌تی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ وه‌زاره‌تی‌ سامانه‌ سروشتیه‌كاندا كۆبكرێته‌وه‌‌و داهاته‌كه‌شی‌ به‌رونی‌ ره‌وانه‌ی‌ وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ بكرێت “به‌داخه‌وه‌ له‌هه‌رێم به‌و جۆره‌ نییه‌، وه‌ك چۆن له‌به‌غدا هه‌مو داهاته‌كانی‌ نه‌وت له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ مالكیدایه‌ له‌كوردستانیش به‌و جۆره‌ له‌ده‌سه‌ڵاتی‌ تاكه‌كه‌سێكدا كۆكراوه‌ته‌وه‌”.
سه‌باره‌ت به‌وه‌ش له‌گه‌ڵ چونیان بۆ به‌غدا چ كارێك ده‌كه‌ن؟ ئه‌و رایده‌گه‌یه‌نی‌ كه‌ هێشتا زو بۆ ئه‌وه‌ی‌ باس له‌وه‌ بكه‌ن له‌به‌غدا چی‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ زۆر جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ده‌كاته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ “وه‌ك چۆن داهاتی‌ نه‌وتی‌ به‌سره‌ دوای‌ فرۆشتنی‌ ده‌چێته‌ بودجه‌ی‌ عێراقه‌وه‌ به‌و جۆره‌ش پێویسته‌ داهاتی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم بچێته‌ بودجه‌ی‌ عێراقه‌وه‌” ئه‌و وتیشی‌ “ئێمه‌ بۆچونمان وایه‌ پێویسته‌ نه‌وتی‌ كوردستان بۆ بوژانه‌وه‌ی‌ ناوخۆ به‌كاربهێنرێ‌ له‌پیشه‌سازی‌ په‌تڕۆكیمیاییدا به‌كاربهێنرێ‌ كه‌ كاریگه‌ری‌ زۆر ده‌بێت له‌سه‌ر كه‌مبونه‌وه‌ی‌ بێكاری‌”.
ئه‌و نایشارێته‌وه‌ كه‌ نارونی‌ داهاته‌كانی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم بۆته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌ئێستادا گرفت له‌نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێردا دروست بێت به‌جۆرێك كه‌ به‌غدا بودجه‌ی‌ هه‌رێم نه‌نێرێت، ئه‌و وتی‌ “ئێمه‌ پێمانوایه‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئابوری‌ هه‌رێم گرنگه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ ئێستا له‌گه‌ڵ دۆسیه‌ی‌ نه‌وتی‌ كوردستان ده‌كرێت، بۆ سه‌ربه‌خۆیی‌ ئابوری‌ كوردستان نییه‌، خۆ نزیكه‌ی‌ 10ساڵه‌ نه‌وت ده‌فرۆشرێ‌ ئه‌ی‌ بۆ میلله‌ت وه‌كو پێویست لێی‌ سودمه‌ند نه‌بوه‌”.
د.شێركۆ مه‌نگوڕی‌ له‌یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان كه‌ وه‌ك باس ده‌كرێت، ده‌نگی‌ پێویستی‌ هێناوه‌ بۆ چونه‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق، به‌هه‌مانشێوه‌ جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ رونیه‌كی‌ ته‌واو له‌گرێبه‌سته‌ نه‌وتیه‌كان‌و داهاتی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێمدا هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ چونه‌ به‌غدا ده‌ستكراوه‌تربن بۆ ئه‌و شه‌ڕه‌ی‌ كه‌ به‌نیازن له‌سه‌ر بڕینی‌ بودجه‌ی‌ هه‌رێم بیكه‌ن “هه‌مو هه‌وڵه‌كانمان چڕده‌كه‌ینه‌وه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ بودجه‌ی‌ هه‌رێم، به‌تایبه‌ت بودجه‌ی‌ پێشمه‌رگه‌ كه‌ تا ئێستا به‌غدا به‌پاساوی‌ جۆراوجۆر نه‌یداوه‌، ئه‌بێت كارێك بكه‌ین ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌تێگه‌یشتنێكیش له‌نێوان به‌غدا‌و هه‌ولێردا هه‌بێت، نابێت بگاته‌ ئاستی‌ بڕینی‌ قوتی‌ هاوڵاتیانی‌ كوردستان”. ئه‌و رونیشكرده‌وه‌ كه‌ به‌نیازن به‌جدی‌ كار بۆ ئه‌وه‌ش بكه‌ن كه‌ زیانلێكه‌توانی‌ ده‌ستی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌هه‌رێمدا قه‌ره‌بو بكرێنه‌وه‌.
له‌باره‌ی‌ ئه‌وه‌ش
له‌م ته‌نگه‌ژه‌ داراییه‌ی‌ هه‌رێم تێیكه‌وتوه‌، به‌ڵام تا ئێستا به‌هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ په‌یوسته‌ به‌عێراقه‌وه‌ ناتوانێ‌ قه‌رز له‌بانكێكی‌ جیهانی‌ بكات، مه‌نگوڕی‌ بۆچونی‌ وابو ئه‌گه‌ر داهاتی‌ ناوخۆ به‌باشی‌ رێكبخرێت ئه‌وا هه‌رێم پێویستی‌ به‌قه‌رز نییه‌ “ئه‌گه‌ر داهاته‌كانی‌ ناوخۆ به‌باشی‌ رێكبخرێت‌و به‌دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌شبكرێت ئه‌وا هه‌رێم پێویستی‌ به‌قه‌رزی‌ ده‌ره‌كی‌ نییه‌، ئێستا داهاته‌كان به‌باشی‌ رێكنه‌خراوه‌ بۆیه‌ ئه‌و گرفتانه‌مان بۆ دروستبوه‌”.
ئابوریناس‌و مامۆستای‌ زانكۆ د. نیاز نه‌جمه‌دین له‌و بڕوایه‌دایه‌ ماوه‌ی بانگه‌شه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن له‌روی ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی رای گشتی به‌كێشه‌ ئابوری‌و سیاسییه‌كانی ماوه‌یه‌كی به‌فیرۆچوبو، “سه‌رنجی رای گشتی به‌ره‌و بابه‌تی لاوه‌كی راكێشرا”.
ئه‌و خوازیار بوه‌ ماوه‌ی‌ بانگه‌شه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن، به‌جۆرێك سودی هه‌بوایه‌، كه‌  گفتوگۆ له‌سه‌ر رێكخستنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ عێراق‌و ئاراسته‌كردنی سه‌رچاوه‌ ئابورییه‌كان له‌ناوخۆ ببێته‌ باسی رۆژانه‌ی خه‌ڵك، “چاوه‌ڕێم ده‌كرد هه‌ر پارێزگارێك داهاتی پێشبینیكراوی پارێزگاكه‌ی بخاته‌ڕو، پاشان شێوازی دابه‌شكردنی، به‌شێك له‌م ئیشه‌ ده‌كرا له‌راگه‌یاندنه‌كاندا به‌شێوه‌ی‌ وێنه‌و به‌هاوكاری پرۆگرامه‌ پێشكه‌وتوه‌كانی كۆمپیوته‌ر به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌نرایه‌”. ئه‌و نمونه‌ به‌چه‌ند شتێك ده‌هێنێته‌وه‌و ده‌پرسێ‌ پێویسته‌ بزانین شارێكی‌ وه‌ك سلێمانی له‌چوار ساڵی داهاتودا به‌ره‌و كوێ ده‌چێت؟ چه‌ند دانیشتوان زیاد ده‌كات؟ له‌چ گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ فراوان ده‌بێت؟ هه‌لومه‌رجی په‌روه‌رده‌و فێكردن چی به‌سه‌ر دێت؟ ئایا قوتابخانه‌ی ئه‌هلی زیاد ده‌كات یان حكومی؟ ئایا نرخی خوێندنی سه‌ره‌تایی‌و ئاماده‌یی له‌خوێندنگاكانی كه‌رتی تایبه‌ت هه‌روا به‌رزده‌بن یان رێگاچاره‌یه‌ك هه‌یه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی؟ نه‌خۆشخانه‌كان به‌چ ئاراسته‌یه‌كدا ده‌برێن؟ گرفته‌كان چین كه‌ پێشبینی ده‌كرێت بێته‌ رێی پارێزگاو پلانی روبه‌روبونه‌وه‌یان چین؟ ئه‌و ده‌ڵێت “خۆ ئه‌مانه‌ سۆپه‌رمان نین بتوانن هه‌مو شت له‌چوار ساڵدا چاك بكه‌ن بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك كێشه‌ بێته‌ رێیان”.
له‌سه‌ر ئاستی عێراقیش ئه‌و رای‌ وایه‌ كه‌ ده‌بو قسه‌ له‌سه‌ر هه‌ردو سیاسه‌تی دارایی‌و نه‌ختینه‌یی بكرایه‌. “باشه‌ چۆن باوه‌ڕ به‌كاندیدێك بكه‌ین كه‌ هێشتا هه‌رێمی كوردستان مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ سیاسه‌تی دارایی خۆی هه‌بێت؟ مافی یه‌ده‌ك‌و پاشه‌كه‌وتی نه‌بێت، مافی داهاتی خۆی نیه‌؟” سه‌باره‌ت به‌سیاسه‌تی نه‌ختینه‌ییش، ده‌ڵێت “هێشتا حكومه‌تی هه‌رێم مافی قه‌رزكردنی نیه‌، مافی فرۆشتن یان كڕینی كاغه‌زی دارایی نییه‌”.